Pieniądz zastępczy

Z Kwidzynopedia - encyklopedia e-kwidzyn

Spis treści

Pieniądz zastępczy (niem. Notgeld)

Zawirowania w sferze gospodarki i finansów państwa, jakie towarzyszyły wszelkim wojnom i innym wydarzeniom historycznym, z reguły prowadziły do niedoboru oficjalnych środków płatniczych o niższych nominałach. Dostarczenie ludności monet zdawkowych, koniecznych przy drobnych, codziennych transakcjach, stanowiło główny powód podejmowania działalności emisyjnej przez zarządy miast, gmin i powiatów. Zachowywał on swoją ważność tylko na terenie podległym administracji emitenta, czyli np. w granicach danego miasta. Wydawany był w kasach miejskich za większe nominały pieniądza państwowego (których nie brakowało tak, jak nominałów mniejszych) i można nim było opłacać wszystkie transakcje. Był on powszechnie akceptowany, chociaż nigdy pieniądz ten nie uzyskał klauzuli legalności ze strony władz państwowych. Brak takiej zgody nie wykluczał jednak milczącej tolerancji i takie też nastawienie do problemu emisji zastępczych przeważało w sferach rządowych. W czasie gdy niedobór państwowych środków płatniczych ustawał, władze mogły żądać natychmiastowego wycofania pieniędzy zastępczych, powołując się na fakt, że nie miały one żadnego ugruntowania prawnego.

Szczytowy okres występowania zastępczych środków płatniczych, to czas I wojny światowej i lata następujące bezpośrednio po niej.

Pieniądz zastępczy urzędowy jakim posługiwano się na terenie miasta Marienwerder podzielić możemy ogólnie na papierowy (bony) i metalowy (monety). Monety produkowano najczęściej z żelaza, cynku lub aluminium. Pieniądze zastępcze opatrywane były nazwami, mającymi w sposób wyraźny odróżnić emisje tego typu od państwowych środków płatniczych. Nazywano je na przykład: „pieniądzem wydanym w potrzebie”, „pieniądzem namiastkowym” czy „wojennym”.

Bony Zachodniopruskiego Towarzystwa Kredytowego w Kwidzynie z lat 1914 - 1916

Zachodniopruskie Towarzystwo Kredytowe w Kwidzynie - "Westpreussische Credit - Verein in Marienwerder" natychmiast po wybuchu I wojny światowej przystąpiło do emisji papierowego pieniądza zastępczego i wprowadziło je do obiegu w swych placówkach w Kwidzynie i Dzierzgoniu już w pierwszej połowie sierpnia 1914 roku.

W katalogu Manfreda Mehla "Das Papiernotgeld von Ostpreussen, Westrpreussen und Posen 1914 - 1923" wydanym w Berlinie w 1975 roku, emisje tego emitenta przyporządkowano do dwu miejscowości tj. do Kwidzyna, w którym Towarzystwo miało swoją siedzibę i do Dzierzgonia ( Christburg ), w którym miało swoją agendę. Bony wykorzystywane w Kwidzynie pozbawione były dodatkowych nadruków jakie wyróżniały się na bonach dzierzgońskich. Bony tego emitenta to dwie emisje, w których pierwsza z 8 sierpnia 1914 roku, bez daty, składała się z trzech nominałów: 0,50, 1 i 2 marki. W tej emisji wyróżnia się trzy odmiany różniące się wysokością litery "M" w wyrazie Mark oraz błędnym napisem nazwy miasta - Maninienwerder. Bony tej emisji mogą posiadać oznaczenia o unieważnieniu lub nie.

Ich nakład łącznie ze stemplowanymi "Agentur Christburg" wyglądał następująco:

  • 0,50 marki - 8890 egzemplarzy
  • 1 marka - 17620 egzemplarzy
  • 2 marki - 5500 egzemplarzy

Nakłady bonów 1914 roku po raz pierwszy podał prekursor badań nad papierowym pieniądzem zastępczym ziem niemieckich, dr Arnold Keller. Pod koniec roku 2010 ukazało się nowe opracowanie na temat bonów z tego okresu, autorstwa Alfreda Diessnera. Katalog ten zawiera również kolorowe ilustracje większości walorów.

Druga emisja z 20 grudnia 1916 roku składała się tylko z 2 nominałów 10 i 50 fenigów. Każdy nominał występował w trzech odmianach różniąc się posiadaniem stempla "Agentur Christburg" bądź jego brakiem lub odbitym na stronie odwrotnej. Przy czym litera "G" w wyrazie "Gutschein" była wąska lub szeroka, z kropką lub jej brakiem po "Pfg". Drukowano je na papierze bez znaku wodnego.

Bony papierowe innych firm

Innymi czynnikami, które wydawały bony papierowe były: firma handlowa R. Floeting, firma budowlana Polensky i Zöllner i kasa kredytowa Vorschuss Verein.

Bony firmy R. Floeting po 1, 2, 10 i 20 fenigów wyszły w 1919 roku. Charakteryzowały się brakiem daty w napisie. Były drukowane na pociętych kartach do gry. W tym samym roku firma R. Floeting wypuściła do obiegu bony po 10, 20, 25, 50 i 75 fenigów. Były wydrukowane na kartonie, przy czym bony wartości 25 fenigów były koloru niebieskiego i szarego, natomiast bony 75 fenigowe miały kolor czerwony, liliowy i brunatny.

Bony firmy budowlanej Polensky i Zöllner pochodzą z roku 1916 i występowały w odcinkach po 5, 10, 20 i 50 fenigów oraz 1 marki; nie posiadały daty w napisie i były przeznaczone dla filii w Drezdenku. Napisy na nich były po jednej stronie w języku polskim, po drugiej stronie w języku niemieckim. Ich wymiary: 65 x 51 mm. Firma Polensky i Zöllner wydała również bony przeznaczone dla miasta Kwidzyna. Były to bony 5, 10 i 50 fenigowe; bez daty; jak poprzednie.

Bony Towarzystwa Kredytowego ( Vorschuss Verein ) w Kwidzynie z datą 20 grudnia 1916 roku. Ukazały się w odcinkach po 10 i 50 fenigów z ręcznymi podpisami albo bez podpisów. Inne bony tego Towarzystwa po 10 i 50 fenigów, ale z drukowanymi podpisami ( Tielschmann i Ossowski ). Przy czym występowały bony w różnych kolorach a na bonie 10 fenigowym była pieczęć na stronie głównej lub odwrotnej albo jej brak. Wyróżniamy też inną odmianę tych bonów, które charakteryzują się stemplem świadczącym o wymianie w kasie lub zredukowaniu do połowy wartości.

Bony miasta Kwidzyn

Pierwsze bony sygnowane przez Magistrat zostały wydane pod koniec I Wojny Światowej. Był to okres, kiedy w Niemczech emitowano głównie bony markowe o średnich nominałach (tzw. Grossntogeld). Wszystkie bony tej serii nosiły datę emisji 1.11.1918, a ich ważność wygasała 1.02.1919. Wydano następujące nominały:

  • 5 marek, druk czarny na białym papierze (dwie odmiany wprasowanego znaku wodnego)
  • 10 marek, druk na papierze żółtym (bez znaku wodnego)
  • 20 marek, w trzech wersjach: na papierze jasnobrązowym, ceglastoczerwonym i zielonym (dwa ostatnie ze znakiem wodnym "rozety")

Bony te spotyka się również skasowane perforacją (jak od dziurkacza biurowego). Ponadto dwudziestomarkówki zielone występują z kilkoma odmianami numeracji (wysokość cyfr od 5 do 8 mm).

Następną serią były drobne bony obiegowe, wydane w 1920 roku (bez daty emisji):

  • Bony po 10 fenigów - z widokiem zamku kwidzyńskiego po jednej stronie i napisem po drugiej. Druk na nich był czarny na tle pomarańczowym lub liliowym.
  • Bony po 25 fenigów – jak poprzednie, druk na tle oliwkowym lub jasnozielonym.
  • Bony po 50 fenigów – jak poprzednie, druk jasny lub ciemny.

Bony te nie miały znaków wodnych.

Notgeldy metalowe z lat 1918 - 1919

Ówczesny Magistrat czyli władze miejskie wyemitowały monety metalowe:

  • 10 fenigów z cyfrą wartości 10 i napisem MARIENWERDER NOTGELD.1918 po jednej stronie a herbem miasta według wzoru z pieczęci, z czasów biskupów pomezańskich, umieszczonym na tarczy, po drugiej. Monety były okrągłe, bite w żelazie i miały średnicę 20 mm.
  • 50 fenigów z cyfrą wartości 50 i napisem jak wyżej, z datą 1918 po jednej a herbem jak poprzednio po drugiej stronie. Monety były okrągłe, bite w żelazie i miały średnicę 25 mm.
  • 3 fenigi z cyfrą wartości 3 i innym rokiem w napisie MARIENWERDER NOTGELD.1919. Rewers monet był taki sam jak w poprzednich nominałach. Monety były okrągłe, bite w żelazie i miały średnicę 19 mm.

Wszystkie kwidzyńskie notgeldy posiadały perełkową otoczkę po obu stronach monet.

Monety metalowe zamówione zostały w fabryce Chr. Lauera w Norymberdze 7 października 1918 roku w wysokości 100 000 sztuk po 10 fenigów, 20 000 fenigów po 50 fenigów i 20 000 po 3 fenigi. Dnia 18 marca 1919 roku miasto powtórzyło zamówienie na nowe 100 000 sztuk po 10 fenigów i 80 000 sztuk po 50 fenigów. Dnia 24 kwietnia 1920 roku miasto planowało trzecią emisję sztuk po 25 fenigów, jednak już tego zamysłu nie zrealizowało.

Na bicie tych monet miasto otrzymało specjalne pozwolenie rządu pruskiego, jednak musiało złożyć w banku jeszcze w 1918 roku 30 000 marek kaucji.

Łącznie w obiegu było 51 099 sztuk monet o nominale 50 fenigów, 201 300 sztuk monet 10 fenigowych i 19 960 sztuk monet po 3 fenigi.

Pieniądze te zostały wycofane z obiegu do dnia 15 marca 1923 roku. Jednak do kasy miejskiej z powrotem wpłynęło tylko 12 700 sztuk. Reszta 260 000 sztuk pozostała w rękach obywateli.

Ciekawostka

Początkowo miasto zaprojektowało dwa nieco inne projekty monet zastępczych. Jeden projekt miał posiadać dziurkę w środku, napisy MARIENWERDER GAB 1918 DIES NOTGELD AUS na jednej stronie i DAS LOCH ENGLANDS RECHNUNG na około dziurki po drugiej stronie. Drugi projekt zakładał, że monetka posiadałaby herb miasta po jednej stronie a nominał i napis KRIEGSGELD DER STADT MARIENWERDER po drugiej stronie. Ostatecznie wybrano i zrealizowano drugi projekt lekko zmodyfikowany.

Przykłady pieniądza zastępczego w Kwidzynie

Źródło

  • Portal NBP
  • Pieniądz prywatny w Grudziądzu i niektórych sąsiednich miastach [w:] Rocznik Grudziądzki t.5/6, Grudziądz 1970 - Autor: Marian Gumowski
  • maszynopis autorstwa Tadeusza Bohatyrewicza (brw)
  • Deutsches Notgeld. Band 3: Das deutsche Grossnotgeld 1918-1921. Autor: Anton Geiger, Wyd. Gietl Verlag, Regestauf. Wyd. 3, 2010
  • Deutsches Notgeld. Band 11: Das deutsche Notgeld 1914/1915. Autor: Alfred Diessner. Wyd. Gietl Verlag, Regenstauf, wyd. 1, 2010
  • Kleingeldersatz aus Papier "Verkehrsausgaben" 1915-1922. Autor: Reinhard Tieste, Wyd. Bremen 2010
  • zbiory prywatne