Nowa Wioska

Z Kwidzynopedia - encyklopedia e-kwidzyn
Nowa Wioska na mapie
Kościół w Nowej Wiosce Fot.:Rachel

Nowa Wioska (dawn. niem. Neudörfchen) - wieś położona w powiecie kwidzyńskim, w gminie Gardeja.

Spis treści

Historia

Obszar wsi od 1285 roku należał do dóbr klasztorskich Stangów, następnie do Klasztorka lub Mar. Jako majątek wyodrębnił się prawdopodobnie przed czasami biskupa Hioba. Po sekularyzacji w 1525 roku majątek w skład którego wchodziła wieś z folwarkiem (razem szesnaście łanów) znalazł się w rękach rodu von Heydeck, podczas gdy większą część dóbr klasztorskich otrzymali potomkowie Jakuba von Dobeneck. Nazwa wsi pierwszy raz zostaje użyta w dokumencie z roku 1567, w którym dokonano podziału majątku pomiędzy dwóch braci – Hansa i Josuę von Heydeck. Pierwotna nazwa wsi Nowa Wieś (Neudorff lub Neuendorf) nieco różniła się od obecnej. W 1568 roku folwark obejmował 12 łanów, tyle samo w roku 1576. Pod koniec XVI wieku jego powierzchnia wynosiła 16 łanów. We wsi był też wtedy także owczarz, koźlarz, kowal, pasterz i 7 zagrodników. Kościół we wsi istniał już w XVI wieku, ale uległ zniszczeniu podczas którejś wojny. Działająca tu gmina ewangelicka należała do Trumiejek. Tamtejszy pastor aż do roku 1624 pełnił w Nowej Wiosce obowiązki duszpasterza i wygłaszał kazania po polsku. W tym też roku kościół został wybudowany na nowo przed ród Heydecków, którzy w roku 1673 wykupili od Dobenecków ziemie klasztorskie. Dokładnie w tym samym roku, dzięki udzielonej pożyczce, Nową Wioskę przejął Ludwik von Kressenstein z Okrągłej Łąki. Cały majątek obejmujący także Wandowo, Otoczyn, Morawy, Klasztorek, Gilwę i Paczkowo kupił na przymusowej licytacji Friedrich von der Groeben. Od roku 1701 za zgodą króla Prus ustanowił majorat. Pod koniec wieku XVII majątek obejmował 165, a w 1717 214 łanów.

W latach 1693-1945 Nowa Wioska znajdowała się w rękach rodu von Groebenów. Kolejnymi właścicielami byli:

  • Otto Friedrich von der Groeben w latach 1712-1728. Został on pochowany w Katedrze w Kwidzynie wraz ze swoimi 3 żonami. Wybudował browar i gorzelnię.
  • Bogislaw von der Groeben (syn Otto Friedricha) – w latach 1728 – 1733,
  • Otto Ludwig von der Groeben (także syn Otto Friedricha) – 1733 – 1761,
  • Friedrich Sigmunt (wnuk Otto Friedricha) – rządził w latach 1761 – 1779,
  • August Otto (wnuk Otto Friedricha) – sprawował władzę w 1779 – 1810,
  • August Wilhelm (bratanek Augusta Otto) – 1810 – 1813,
  • Karl Philip ( także bratanek Augusta Otto) – 1813,
  • Friedrich Wilhelm (kuzyn Augusta Otto) – 1813 – 1846,
  • Karl – 1846 – 1876. W roku 1856 wybudował on szpitalik, a w 1874 przytułek dla emerytowanych nauczycieli i wdów po nich oraz liczne zabudowania gospodarcze.
  • Georg Reinhold von der Groeben – hrabia, rządził w latach 1846 – 1894,
  • Unico von der Groeben – 1894 – 1896,
  • Georg Günter (brat Unico) – 1896 – 1900,
  • Unico von der Groeben – ponownie 1900-1924. 4 letnia przerwa w rządzeniu wynikała z przegranego procesu z bratem i koniecznością przekazania mu ziem. W 1900 roku w wyniku śmierci Georga, Unico znowu przejął majątek.
  • Karl von der Groeben – 1924 – 1945. Z powodu wysokiego stanowiska (pruski urzędnik państwowy) Nową Wioską zarządzał za niego brat.

W 1779 roku we wsi oprócz dworu istniał urząd, browar, gorzelnia, 13 stodół, spichlerz, owczarnia, obora dla krów, stajnia dla koni i wołów, kuźnia, cegielnia, karczma z zajazdem, stodoły miejskie i 12 zagród. W 1789 w Nowej Wiosce były 23 dymy. W 1885 roku na 234 ha mieszkały 54 osoby, a w 1910 roku było 71 osób. W XIX i XX wieku była tu 1klasowa szkoła ewangelicka.

Po wojnie zmiana dotychczasowej nazwy Neudörfchen na Nowa Wioska ustalona została Zarządzeniem Prezesa Rady Ministrów z dnia 3 listopada 1950r. (Monitor Polski nr 134, poz. 1720).

Teraźniejszość

Po drugiej wojnie światowej powstała tu Państwowa Stadnina Koni oraz wielokierunkowe gospodarstwo rolne o powierzchni dwóch tysięcy ha. Od 1971 roku dyrektorem stadniny był Zbigniew Biernat. W 1970 roku we wsi mieszkało 196 osób. Działały tu: klub rolnika i biblioteka publiczna. W latach 1975-1998 miejscowość położona była w województwie elbląskim. W 2000 roku Nowa Wioska liczyła 465 osób, a w 2007 – 464.

Początkowo istniejąca stadnina była własnością państwową. Później zmienił się jej status prawny, powstała spółka z udziałem Skarbu Państwa i jako taka została przeznaczona do prywatyzacji. W czerwcu 2002 roku stała się własnością prywatną - jako Stadnina Koni Nowa Wioska Gospodarstwo Rolne Ewa Janiak. Przy Stadninie Koni Nowa Wioska działa Klub Jeździecki Nowa Wioska.

Zabytki

  • Pałac wybudowany w 1779 roku, przebudowany w II poł. XIX wieku na wzór pałacu francuskiego Chateau. W głównym korpusie zachowano części dawne. Murowany z cegły, otynkowany. Jednopiętrowy. Cechy stylowe pośrodku trzyosiowy półokrągły ryzalit nakryty półkopułą. W roku 1956 częściowo zniszczony przez pożar. Odbudowany w 1959 roku. Usytuowany w centrum zespołu historycznego. Od strony parku znajduje się czytelna pierwotna, dziesięcioosiowa elewacja, a pośrodku trzyosiowy półokrągły ryzalit nakryty półkopułą. Na terenie folwarku o zróżnicowanej architekturze znajduje się ciekawy i rzadki przykład spichlerza ryglowego z pierwszej połowy XVIII wieku.
  • Kościół pod wezwaniem Najświętszej Marii Panny wybudowany w latach 1844-1845. Eklektyczny. Murowany z cegły, tynkowany, jednonawowy, z trójbocznie zamkniętym prezbiterium. Od zachodu kwadratowa wieża zwieńczona hełmem. Wewnątrz kościoła drewniany strop, a w zachodniej części chór muzyczny wsparty na dwóch rzędach kolumn.
  • Zabudowania gospodarcze z XVIII-XIX wieku. Na terenie parku drzewa liczące po 300 lat.

W Archiwum Państwowym w Elblągu z siedzibą w Malborku przechowywane są akta dotyczące posiadłości rodu von Groeben z XVII i XVIII wieku oraz dokumentacja zarządu domeną Nowa Wioska.

Nowa Wioska w grafice

Zapisy nazewnictwa

  • 1568 - Neudorff (ZtM)
  • 1597 - Neuendorf (ZtM)
  • 1673 - Neudörfchen (ZtM)
  • 1886 - Nowa Wioska (SG)
  • 1945 - Neudörfchen (R)

Zobacz też

Źródła

Siedziba gminy: Gardeja


Wsie sołeckie: BądkiCyganyCzarne DolneCzarne GórneCzarne Małe (sołectwa: Czarne Małe I i Czarne Małe II) • Gardeja (sołectwa: Gardeja, Gardeja II, Gardeja III i Gardeja IV) • JaromierzKlasztorekKrzykosyMorawyNowa WioskaOtłowiecOtłówkoOtoczynPawłowoRozajnyTrumiejeWandowoWracławekZebrdowo

Miejscowości niesołeckie: AlbertowoCzachówekDębnoHermanowoJeziorkiJurkiKalmuzyKarolewoKlasztorneKlecewoMiędzylesieOlszówkaOsadnikiPodegrodziePrzęsławekRozajny MałeSzczepkowoWilkowo